Viet Nam Net Bridge – Một hội thảo về tranh sơn mài truyền thống Việt Nam đã được tổ chức vào ngày 22 tháng 11 tại Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội, với sự tham gia của nhiều họa sĩ, nhà phê bình mỹ thuật, giảng viên và những người am hiểu nghệ thuật. Đây là một nỗ lực nhằm gìn giữ và phát triển loại hình nghệ thuật độc đáo của tranh sơn mài Việt Nam.
Hội thảo được tổ chức sau cuộc triển lãm tranh sơn mài truyền thống Việt Nam lớn nhất từ trước đến nay, trưng bày 96 tác phẩm sơn mài của các nghệ sĩ trên toàn quốc, nhằm chào mừng Hội nghị Cấp cao APEC vừa diễn ra.
Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Văn hóa – Thông tin Lê Tiến Thọ cho biết: “Tranh sơn mài Việt Nam đã có những đóng góp quan trọng trong việc làm phong phú nền mỹ thuật đương đại Việt Nam kể từ năm 1930. Trong những năm qua, nghệ thuật sơn mài truyền thống của Việt Nam đã được các thế hệ họa sĩ gìn giữ và phát triển một cách sáng tạo. Tranh sơn mài đã trở thành một loại hình nghệ thuật độc đáo của mỹ thuật Việt Nam và nhận được sự đánh giá cao từ bạn bè quốc tế.”
Nhiều giảng viên mỹ thuật, nhà phê bình, cùng các họa sĩ sơn mài kỳ cựu và trẻ tuổi đã đưa ra những ý kiến xoay quanh nghệ thuật sơn mài Việt Nam, từ truyền thống đến hiện đại, kỹ thuật thực hiện tranh sơn mài, chất liệu đặc thù của loại hình nghệ thuật này, cũng như vấn đề bảo tồn và phát triển tranh sơn mài truyền thống Việt Nam.
Định nghĩa thế nào là tranh sơn mài truyền thống Việt Nam, ông Hoàng Đức Toàn – Vụ Trưởng Vụ Mỹ thuật và Nhiếp ảnh, Bộ Văn hóa – Thông tin – cho biết: “Sơn mài Việt Nam được khai thác từ cây sơn trồng tại vùng trung du tỉnh Phú Thọ. Với màu đen bóng, bền chắc, từ lâu sơn mài đã được sử dụng rộng rãi để chế tác các sản phẩm mỹ thuật hoặc trang trí các công trình kiến trúc tôn giáo.
Vào những năm 1930, một số nghệ nhân và họa sĩ Việt Nam bắt đầu sử dụng sơn mài như một chất liệu mới cho hội họa hiện đại Việt Nam. Những người tiên phong gồm Đinh Văn Thành, Phạm Hậu, Trần Quang Trân, Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Khang… những người đã đặt nền móng cho sự phát triển rực rỡ sau này của tranh sơn mài Việt Nam.”
Khi bàn luận về nghệ thuật sơn mài truyền thống Việt Nam trong quá khứ và hiện tại, một số đại biểu đã đưa ra những quan điểm trái chiều. Giảng viên Đỗ Hữu Huề cho rằng các họa sĩ đương đại ngày nay không còn tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật làm tranh sơn mài truyền thống. Thay vì hoàn toàn sử dụng sơn lấy từ cây sơn, một số người đôi khi dùng sơn công nghiệp của Nhật Bản, giúp tranh khô nhanh hơn và nhờ đó có thể sáng tác nhiều tác phẩm trong thời gian ngắn. Vì vậy, ông cho rằng chất lượng tranh của các họa sĩ trẻ hiện nay không thể sánh bằng các tác phẩm của thế hệ họa sĩ đi trước.
Trong khi đó, nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Đỗ Bảo lại lên tiếng bảo vệ các họa sĩ trẻ. Ông cho rằng các nghệ sĩ trẻ ngày nay gìn giữ nghệ thuật sơn mài truyền thống không phải bằng cách sao chép những gì thế hệ trước đã làm, mà bằng cách kế thừa và phát triển nghệ thuật gốc. Theo ông, các tác phẩm của họ đa dạng và phù hợp với hơi thở của đời sống đương đại.
Chia sẻ quan điểm về vấn đề này, họa sĩ trẻ Nguyễn Quốc Huy – người đã theo đuổi nghệ thuật sơn mài truyền thống suốt nhiều thập kỷ và giành được nhiều giải thưởng lớn trong và ngoài nước – cho biết: “Dù vẫn có một số ít nghệ sĩ không tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật sơn mài truyền thống, nhưng phần lớn các họa sĩ trẻ hiện nay đều rất năng động trong việc sáng tạo tranh theo những cách mới mẻ và hiệu quả hơn.”
Anh cũng nói thêm: “Do khó và tốn nhiều thời gian, chỉ có một số ít nghệ sĩ theo đuổi nghệ thuật sơn mài truyền thống. Tuy nhiên, chính vì khó nên nó luôn cuốn hút tôi, và tôi chắc chắn sẽ theo đuổi loại hình nghệ thuật này đến cùng.”
Anh cũng bày tỏ mong muốn một ngày nào đó sẽ có một viện nghiên cứu về nghệ thuật sơn mài truyền thống Việt Nam. Theo anh, viện này sẽ giúp phân biệt tranh sơn mài truyền thống “thật” và “không thật”, tìm ra thêm những chất liệu mới để làm cho tranh đẹp hơn, đồng thời tôn vinh nghệ thuật này và khuyến khích những họa sĩ sơn mài chân chính.
Bất chấp những quan điểm khác nhau, nghệ thuật sơn mài truyền thống Việt Nam vẫn đang đứng trước nhiều cơ hội tích cực. Như ông Hoàng Đức Toàn – Phó Trưởng Vụ Mỹ thuật và Nhiếp ảnh – nhận định: “Trong suốt thế kỷ qua, nhiều thế hệ họa sĩ Việt Nam đã nỗ lực kế thừa và phát triển loại hình nghệ thuật độc đáo này. Bảng màu sơn mài ngày càng phong phú, từ các màu truyền thống như son đỏ, đen, vàng, trắng vỏ trứng, đến các gam màu hiện đại như xanh lá, xanh lam, màu sen, tím… Tranh sơn mài có khả năng tạo ra những mảng màu tinh tế, đường nét huyền ảo, không gian ước lệ, ánh sáng sâu lắng, lấp lánh, mạnh mẽ và tương phản, vừa mang tính hiện thực vừa giàu tính biểu tượng. Rõ ràng, tranh sơn mài là một phần giá trị của di sản mỹ thuật hiện đại Việt Nam.”
